Edhe pse nevoja për sigurim pensional në Serbi është vendosur që para më shumë se njëqind vjetësh, sot mbi 120,000 qytetarë mbi moshën 65 vjeç nuk marrin asnjë formë pensioni. Institucioni i pensioneve sociale për më të varfrit është i konsoliduar prej kohësh në mbarë botën, dhe së fundmi edhe në rajon, por kjo masë e mbrojtjes sociale për të moshuarit ende nuk ka hyrë në agjendën e ligjbërjes vendore.
Autore: Dunja Karanović
Në një kulturë të përqendruar tek rinia, tema e pensionimit rrallë është e pranishme në filmat dhe serialet popullore. Megjithatë, gjatë dhjetë viteve të fundit, për shkak të trendit demografik të plakjes së popullsisë botërore (dhe rrjedhimisht edhe të publikut që shkon në kinema), përfaqësimi i të moshuarve dhe marrëdhënia e shoqërisë ndaj plakjes është përmirësuar gradualisht në Hollywood.
Nga njëra anë, ka përfaqësime të pensionistëve të pasur (të bardhë) të cilët, pavarësisht jetës së tyre relativisht të rehatshme, përballen me vetmi dhe mërzi, si në filmat A Man on the Inside (2024) dhe Thursday Murder Club (2025). Nga ana tjetër, ka filma më të errët që janë shumë më të lidhur me realitetin e plakjes në shekullin XXI, duke trajtuar pamundësinë për të ushtruar të drejtën për një jetë dinjitoze pas pensionimit. Treshja kryesore në filmin Going in Style (2017), e luajtur nga Alan Arkin, Morgan Freeman dhe Michael Caine, i humb pensionet kur kompania ku ata kanë punuar gjatë gjithë jetës shpall falimentimin. Pa të ardhura dhe pa sigurim shëndetësor adekuat, ata vendosin të grabisin bankën që mori përsipër fondin pensional të kompanisë për të shlyer borxhet e saj.
Edhe pse nuk bazohet në ngjarje reale, kjo komedi është një dëshmi e mangësive të sistemit pensional në Shtetet e Bashkuara, ku sigurimi social mbi bazën e financimit aktual (pay-as-you-go) arrin rreth 40% të të ardhurave mesatare gjatë punësimit dhe konsiderohet si një shtesë ndaj kursimeve individuale të privatizuara, shumë më të rrezikshme. Shtrirja e varfërisë tek të moshuarit në SHBA është edhe më e dukshme në filmin Nomadland (2020), i cili ndjek jetën e njerëzve të moshës së mesme dhe të moshuar që humbin shtëpitë për shkak të mungesës së të ardhurave dhe bëhen punëtorë sezonalë. Personazhi i Fern-it 60-vjeçare (Frances McDormand), e cila në pleqëri përshtatet me jetën në një kamp-rulotë, bazohet në “pensionistë” realë, historitë e të cilëve janë dokumentuar në librin me të njëjtin titull nga gazetarja Jessica Bruder.
Themelet e sistemit pensional në shumicën e vendeve sot janë vendosur në fund të shekullit XIX dhe mund të ndahen përafërsisht në dy modele: i ashtuquajturi modeli i Bismarckut, të cilin “Kancelari i Hekurt” e zbatoi në Gjermani në vitin 1889, dhe modeli i Beveridge-it, i zbatuar për herë të parë në Danimarkë në vitin 1891 (i emëruar sipas ekonomistit britanik Ëilliam Beveridge, i cili shpesh konsiderohet arkitekti kryesor i shtetit të mirëqenies). Qëllimi i modelit të Bismarckut, i cili fillimisht zbatohej për punëtorët industrialë që arrinin moshën shtatëdhjetë vjeç, është standardi relativ i jetesës pra ruajtja e të ardhurave që një individ ka fituar gjatë jetës së tij të punës. Ndërsa qëllimi i modelit të Beveridge-it është standardi absolut i jetesës pra ulja e varfërisë së të moshuarve pavarësisht kontributeve.
Është e rëndësishme të përmendet se në rastin e Bismarckut, zbatimi i sigurimit pensional ishte një mënyrë për Gjermaninë për t’u përballur me grevat e punëtorëve dhe me ndikimin në rritje të socialistëve, ndërsa Ëilliam Beveridge ishte anëtar i Shoqërisë së Eugjenikës, kështu që përveç ndihmës sociale universale ai propozoi edhe shtesa të veçanta për fëmijët e familjeve të pasura dhe të arsimuara. Pavarësisht qëllimeve politike të krijuesve të tyre, gjatë dekadave pasuese të dy modelet çuan në vendosjen e sigurimit pensional dhe të invaliditetit si një e drejtë themelore për punëtorët, në një mënyrë që kombinon parimet e standardit absolut dhe relativ të jetesës — prandaj, ndër të tjera, sot kemi institucionin e pensionit minimal, por edhe llogaritjen e normave të kontributeve. Siç shpjegon ekonomistja Dr. Katarina Stanić në studimin e saj Sistemi pensional në Serbi (2010), “sistemi pensional konsiderohet adekuat nëse i përmbush të dyja qëllimet.” Qasjen universale në sigurimin pensional, që u garanton një pension bazë të gjithë banorëve pavarësisht kontributeve, mund ta konsiderojmë si trashëgimi të modelit të Beveridge-it, ndërsa qasja e synuar e këtij sistemi (pagesa e një kompensimi minimal vetëm për ata që nuk kanë përfituar të ardhura të mjaftueshme) është trashëgimi e modelit të Bismarckut.
Sigurimi social në Serbi u zbatua për herë të parë në vitet 1920, por kornizat ligjore të sistemit të sotëm të sigurimit pensional dhe të invaliditetit u vendosën në thelb në Jugosllavinë socialiste pas Luftës së Dytë Botërore. Me Ligjin për Sigurimin Social në vitin 1946, Jugosllavia i barazoi të gjithë punëtorët pavarësisht nga lloji i punës që kryenin. Pas themelimit të Institutit për Sigurime Sociale, shteti u bë bartësi zyrtar i sigurimit. Sipas një ligji të vitit 1950, kushtet për pensionim ishin 35 vite stazh pensional (minimumi 15 për pension të pjesshëm) dhe kufijtë e moshës prej 65 vjetësh për burrat dhe 55 për gratë. Dy vjet më vonë, pensionet minimale të pleqërisë dhe ato familjare u përcaktuan përkatësisht në 4,500 dhe 3,500 dinarë (në atë kohë, paga mesatare ishte rreth 8,000 dinarë).
Ekzistonte një lidhje midis kontributeve gjatë jetës së punës dhe shumës së pensionit, pra parimi i shpërndarjes sipas punës, siç ka vënë në dukje filozofi dhe aktivisti Ivan Radenković, sepse “gjatësia e stazhit pensional në shoqërinë socialiste jugosllave nënkuptonte kontributin e individëve në bashkësinë shoqërore” (2016). Gjatë viteve 1950 dhe 1960 në Jugosllavi pati rritje të kontributit të pensioneve të pleqërisë dhe atyre familjare në PBB. Në vitet 1970, rënia e produktivitetit vjetor çoi në kritere më të rrepta për përfitimin e pensionit. Sipas Radenković, në fillim të viteve 1980 Jugosllavia hyri në një krizë borxhi dhe në vitin 1987 Fondi Republikan i Sigurimit Pensional dhe të Invaliditetit u bë i paaftë për të përmbushur detyrimet e tij financiare. Luftërat e viteve 1990 çuan në hiperinflacion, sanksione dhe tkurrje të tregut, gjë që bëri që PBB-ja e Serbisë të zvogëlohej me dy të tretat. Për të financuar luftën, shteti zbrazi fondet pensionale dhe krijoi borxhe të mëdha ndaj pensionistëve. Privatizimi i shfrenuar dhe shpërbërja e kompanive detyruan shumë punëtorë të dilnin në pension të parakohshëm, gjë që, së bashku me faktorë të tjerë demografikë, bëri që në vitin 1999 të kishte vetëm një kontribues aktiv në fond për çdo dy pensionistë.
Ligji i vitit 2005 e rriti pragun për pensionet e pleqërisë në 65 vjet për burrat dhe 60 për gratë. Ligji i vitit 2014 filloi barazimin gradual në 65 vjet për të dyja gjinitë (që pritet të përfundojë në vitin 2031) dhe vendosi penalizime për pensionimin e parakohshëm, si dhe një maksimum prej 45 vitesh jetë pune. Po atë vit, për shkak të kërkesës së Fondit Monetar Ndërkombëtar që fondi për pensionet dhe pagat në sektorin publik të ulej me 10%, shteti zbatoi masa shtrënguese që reduktuan përkohësisht të gjitha pensionet mbi 25,000 RSD në muaj. Gjithashtu u ndal indeksimi, pra përshtatja e pensioneve sipas pagave dhe çmimeve, duke e kthyer fuqinë blerëse të pensionistëve në një çështje vendimmarrjeje politike. Këto masa shtrënguese u shfuqizuan në vitin 2018, pasi pensionistët u privuan nga rreth 840 milionë euro. Vendimi për barazimin gradual të kushteve për pensionet e pleqërisë mbetet ende në fuqi.
Ndryshe nga sistemi amerikan i kursimeve individuale, Ligji për Sigurimin Pensional dhe të Invaliditetit në Serbi bazohet në parimin e solidaritetit ndërbrezor, pra në një sistem pay-as-you-go. Me fjalë të tjera, kontributet e 2,365,745 personave të punësuar sa regjistron Enti Statistikor i Republikës së Serbisë për tetorin e vitit 2025 paguajnë pensionet e pleqërisë, invaliditetit dhe ato familjare për 1,660,055 pensionistë të regjistruar në statistikat e Fondit Republikan të Sigurimit Pensional dhe të Invaliditetit për të njëjtën periudhë. Shumë persona të siguruar sot besojnë se parimi i solidaritetit është një barrë e padrejtë e trashëguar nga socializmi dhe se kursimet individuale dhe modeli kapitalist do të çonin në kushte më të mira jetese. Megjithatë, në praktikë është e qartë se çdo formë privatizimi e institucioneve të mbrojtjes sociale çon në rritjen e hendekut midis më të pasurve dhe më të varfërve në shoqëri, sepse qasja neoliberale e “mbështetjes vetëm në forcat e veta” nuk merr parasysh pabarazitë strukturore.
Në sistemin aktual, pensioni mesatar i pleqërisë, të cilin e marrin rreth 1.1 milion qytetarë, është 54,285 RSD. Pensioni mesatar familjar (319,435 përfitues) është 41,072 RSD, pensioni i invaliditetit (223,069 përfitues) 46,219 RSD, ndërsa pensioni mesatar bujqësor është 21,978 RSD (124,303 përfitues). Sipas statistikave të Fondit Republikan të Sigurimit Pensional dhe të Invaliditetit për nëntorin e vitit 2025, mesatarja totale ishte 50,658 RSD, që është 45.7% e pagës mesatare neto prej 110,670 RSD (për krahasim, në vitin 2012 ky raport ishte 56%). Kjo është madje 6,210 RSD më pak se shporta mesatare e konsumit (56,868.37 RSD në gusht 2025). Shkalla e rrezikut nga varfëria në Serbi në vitin 2024 ishte 19.7%, por për personat mbi 65 vjeç kjo shkallë ishte 23.6%, ndërsa 25% kur merren parasysh vetëm gratë mbi 65 vjeç.
Sipas statistikave të shoqatës “Žene na prekretnici” (Gratë në Pikëkthesë), çdo e katërta grua mbi 65 vjeç jeton në rrezik nga varfëria për shkak të faktorëve si pabarazitë gjatë gjithë jetës në tregun e punës, mbulimi më i dobët pensional, pensionet mesatare më të ulëta (28,605 RSD) dhe struktura më të pafavorshme të pensioneve. Vetëm 47.5% e grave marrin pensionin më të favorshëm, atë të pleqërisë (krahasuar me 74% të burrave), dhe një 11% e konsiderueshme e grave nuk marrin fare pension (krahasuar me 5.5% të burrave). Nëse filmi Going in Style do të ishte xhiruar në Serbi, Morgan Freeman, Michael Caine dhe Alan Arkin do të ishin gra të moshës 55 deri në 64 vjeç, të shpallura tepricë në vitet 1990 dhe që më pas kanë kaluar mbi 10 vjet në papunësi, pa mundësi rikualifikimi dhe pa shans për të ushtruar të drejtën e pensionit të pleqërisë në bazë të stazhit pensional.
Në kundërshtim me ata që besojnë se reforma e sistemit pensional duhet të shkojë në drejtim të privatizimit, shoqata “Žene na prekretnici” avokon për masa që ulin varfërinë tek të moshuarit përmes vendosjes së institucionit të pensioneve sociale — përfitime pa kontribute për qytetarët mbi 65 vjeç që nuk kanë pension ose të ardhura nga puna. Kjo masë, shpjegon Miroslava Perišić, kryetare e bordit drejtues të shoqatës, do të ishte veçanërisht e rëndësishme për gratë e moshuara:
“Zbatimi i pensioneve sociale do të sillte përfitime të dyfishta për gratë dhe do të përfaqësonte një hap të rëndësishëm drejt barazisë gjinore. Para së gjithash, pensionet sociale do të përmirësonin pabarazinë ekzistuese midis personave mbi 65 vjeç që nuk kanë arritur të realizojnë të drejtën për asnjë formë pensioni. Në atë grup ka pothuajse dy herë më shumë gra sesa burra. Një efekt po aq i rëndësishëm është parandalimi i varfërisë në të ardhmen. Zbatimi i pensioneve sociale do të mbronte gratë që aktualisht përballen me rrezikun që, kur të arrijnë moshën 65 vjeç, të mos i plotësojnë kushtet për pension pleqërie apo ndonjë formë tjetër pensioni, duke u mundësuar atyre të sigurojnë një minimum sigurie sociale në pleqëri,” thekson Perišić.
Statistika se gratë do të përbënin shumicën e përfituesve të pensioneve sociale vjen nga studimi “Simulimi i vendosjes së pensioneve sociale në Serbi (Simulacija uvođenja socijalnih penzija u Srbiji)”, të cilin Marko Vladisavljević, profesor asistent në Fakultetin Ekonomik të Universitetit të Beogradit, e realizoi në vitin 2025 në bashkëpunim me shoqatën “Žene na prekretnici”. Sipas këtij studimi, 122,000 persona do të përfitonin pensione sociale universale në Serbi, prej të cilëve 77% janë gra, 60% banorë të zonave rurale dhe 58.3% persona që jetojnë nën vijën e varfërisë. Një pension social prej 100 eurosh në muaj do ta ulte shkallën e varfërisë tek të moshuarit nga 23.6% në 21.3%, ndërsa në zonat rurale nga 33.9% në 31.2%. Kostoja vjetore fiskale për këtë shumë të pensionit social do të ishte 17.153 miliardë, pra vetëm 0.17% e PBB-së.
“Statistikat tregojnë qartë se ekziston nevoja për vendosjen e institucionit të pensioneve sociale, qoftë si një pension universal për qytetarët mbi 65 vjeç, përparësia e të cilit është thjeshtësia e zbatimit, apo si pensione të synuara për më të cenueshmit, që do të zbatoheshin përmes testimit të të ardhurave,” theksoi Vladisavljević në një tryezë të rrumbullakët kushtuar pensioneve sociale në dhjetor të vitit 2025. Sipas tij, zbatimi i pensioneve sociale universale pa testim të të ardhurave është financiarisht i mundur dhe i qëndrueshëm, sepse kjo politikë do të ishte e thjeshtë për t’u zbatuar, do të kontribuonte në uljen e shkallës së varfërisë — veçanërisht tek gratë dhe familjet rurale — dhe do të ulte barrën për qytetarët që nuk janë në rrezik varfërie, por që kanë persona në varësi. Autoritetet përgjegjëse për zbatimin e masave të pensioneve sociale do të ishin qendrat për punë sociale, me mbështetjen e Fondit Republikan të Sigurimit Pensional dhe të Invaliditetit.
Pothuajse të gjitha shtetet anëtare të Bashkimit Evropian kanë pensione sociale, dhe së fundmi disa vende në rajon kanë zbatuar gjithashtu këtë politikë. Një pension bazë prej 150 eurosh për të gjithë qytetarët mbi 65 vjeç është shtylla e parë e sigurimit pensional në Kosovë (shuma rritet për pensionistët që plotësojnë kushtin minimal prej 15 vitesh përvojë pune). Në Maqedoninë e Veriut, të gjithë personat mbi 65 vjeç që kanë jetuar në vend për të paktën 15 vjet dhe nuk kanë burim tjetër të ardhurash kanë të drejtë për një pension social prej 6,000 denarësh në muaj (rreth 97 euro). Që nga zbatimi i kësaj mase në vitin 2019, mbi 2,600 persona kanë fituar të drejtën për pension social. Që nga viti 2025, e drejta për pension social — pra kompensimi kombëtar për personat e moshuar — është e mundur edhe për qytetarët e Kroacisë që nuk kanë pension tjetër, në shumën prej 154.5 euro në muaj, me kusht që të jenë mbi 65 vjeç, të kenë jetuar në Kroaci për të paktën dhjetë vjet dhe të ardhurat e familjes së tyre të mos e kalojnë dyfishin e shumës së pensionit (309 euro).
Parimi i shpërndarjes sipas punës, për fat të keq, dikton që shuma e një pensioni të mundshëm social të mos e kalojë shumën e pensionit më të ulët të bazuar në kontribute, që në rastin e Serbisë është pensioni bujqësor prej 21,786 RSD. Një shumë prej 100 eurosh në muaj do të mbulonte më pak se një të pestën e shportës minimale të konsumit, që do të thotë se kjo ende nuk është një formë e mbrojtjes sociale që do t’u garantonte të gjithë qytetarëve të drejtën për një jetë dinjitoze. Megjithatë, trendi i vendosjes së pensioneve sociale në rajon dhe në nivel global dëshmon se varfëria në pleqëri po shihet gjithnjë e më shumë si një problem shoqëror që kërkon zgjidhje sistemike, dhe jo si përgjegjësi individuale.
(Dunja Karanović është gazetare në gazetën Liceulice me seli në Beograd, Serbi. Ajo kombinon mënyra për të lidhur politikat, teorinë dhe praktikën kulturore përmes qasjeve ndërdisiplinore dhe bashkëpunuese që nxisin miqësinë radikale dhe kujdesin kolektiv).
Ky shkrim është shkruar në kuadë të platformës Decent ֝Work, që udhëhiqet nga Instituti për Politika Sociale Musine Kokalari dhe Qendra për Politikat e Emancipimit në Serbi, projekt ky i mbështetur nga Europen Fund Balkan – EFB. Përmbajtja dhe pikëpamjet e shprehura në artikull janë përgjegjësi e autorit dhe nuk pasqyrojnë domosdoshmërisht qëndrimet e Institutit Musine Kokalari dhe Qendrës për Politikat e Emancipimit në Serbi