Shkruan Darko Dimitrijeviq*
Fundi i periudhës tranzitore tremujore nxori në pah hendekun mes premtimit të integrimit dhe realitetit të përjashtimit administrativ me të cilin përballen shumë serbë të Kosovës në qasjen në dokumentet e identitetit.
Zyrtarisht ka përfunduar periudha kalimtare tremujore për shkëmbimin e dokumenteve në Kosovë. Ndërsa elitat politike në Prishtinë dhe disa zyrtarë ndërkombëtarë ka të ngjarë ta portretizojnë këtë proces si një sukses tjetër në rrugën drejt “integrimit” të plotë dhe vendosjes së sundimit të ligjit, realiteti që jetojmë në terren paraqet një pamje krejtësisht tjetër, shkatërruese. Mbrapa njoftimeve burokratike për media qëndrojnë mijëra qytetarë të hutuar, të mashtruar dhe ligjërisht të padukshëm. Rezultati në sportelet e shërbimit publik është i qartë: muri administrativ i ngritur përpara komunitetit serb ishte aq i lartë sa, për shembull, në Pejë dhe rrethinë, raportimi ynë hulumtues nuk mund të gjurmonte asnjë rast të vetëm të një kërkese të zgjidhur me sukses.
Çështja e dokumenteve personale nuk ka qenë dhe as nuk mund të jetë kurrë çështje thjesht teknike apo administrative. Ajo është çështje themelore e të drejtave të njeriut, e së drejtës për të ekzistuar, lirisë së lëvizjes, kujdesit shëndetësor, punës, arsimit dhe e një jetë dinjitoze. Megjithatë, dritarja tremujore, e cila supozohet se u hap me qëllim lehtësimin e jetës së njerëzve dhe zgjidhjen e çështjeve të vjetra, u shndërrua në praktikë në një labirint të ngurtë e diskriminues administrativ. Në vend të përfshirjes, morëm refuzim institucional.
Një nga pasojat më alarmante të këtij procesi, i cili u ekspozua dukshëm gjatë debatit tonë të fundit publik mbi këtë temë, është krijimi i një brezi krejtësisht të ri të të rinjve të izoluar, të prangosur ligjërisht. Të rinjtë që kanë lindur jashtë Kosovës, por që jetojnë, studiojnë dhe duan të ndërtojnë të ardhmen e tyre këtu, janë lënë në një vakum të plotë ligjor pas skadimit të këtij afati. Për shkak të pengesave administrative, ata nuk mund të përdorin më kalimet në jug ose të lëvizin normalisht brenda sistemit. Ata janë të dënuar ekskluzivisht në vendkalimet administrative Jarinjë dhe Bërnjak në veri. Sistemi, përmes jofleksibilitetit, inercisë ose qëllimit të vetëdijshëm, i ka getoizuar ata dhe ka kufizuar lirinë e tyre elementare të lëvizjes.
Si një medium i pavarur që realizon hulumtime të thella në fushën e gazetarisë për këtë sistem, redaksia jonë ka dokumentuar në mënyrë të përpiktë kronologjinë e këtij dështimi administrativ. Vetë procesi u vonua që nga fillimi, gjë që automatikisht i la qytetarët me shumë më pak kohë për të mbledhur një sasi dërrmuese dokumentesh. Në terren, u ndeshëm me kaos absolut, si në interpretimet kontradiktore të rregulloreve, ashtu edhe në mungesën e dukshme të trajnimit dhe informatave mes nëpunësve komunalë në lidhje me atë se si duhej të dukej procedura.
Raportimi ynë zbuloi mospërputhje ekstreme në praktikë nga një komunë në tjetrën. Qytetarët brenda natës u bënë pengje të vullnetit, disponimit ose tekeve të nëpunësve prapa xhamit. Ndërsa kishte shembuj premtues të punëtorëve që kryenin punën e tyre në mënyrë profesionale dhe u përpoqën të ndihmonin, gjithashtu dokumentuam shembuj flagrantë të pengimit institucional. Kemi verifikuar raste kur aplikantët, në ditët e fundit të periudhës së tranzicionit, janë larguar nga dritarja deri në katër herë me pretendimin se nuk i plotësonin kërkesat thjesht sepse kishin letërnjoftim serb të lëshuar për një qytet në Kosovë. Absurditeti qëndron në faktin se e gjithë periudha kalimtare tremujore ishte projektuar ligjërisht pikërisht për ata njerëz, për t’u mundësuar t’i shkëmbejnë mu ato dokumente. Kur një institucion nuk i kupton vendimet e veta, qytetari paguan gjithmonë çmimin.
Një vështrim më i thellë në kornizën ligjore zbulon një problem edhe më perfid që shkon përtej praktikave të dobëta në sportelet administrative. Paralelisht me këtë proces, Ligji i ri për Shtetësinë e Kosovës prezanton elemente të diskriminimit të thellë e të tërthortë, siç ishte përvoja e Slagjana Miletiqit. Pjesëtarët e diasporës që kishin hequr dorë vullnetarisht nga shtetësia e Kosovës në të kaluarën tani gëzojnë një procedurë shumë të lehtësuar, të shpejtë dhe të thjeshtuar për ta rimarrë atë sipas rregullave të reja. Nga ana tjetër, serbët e Kosovës të cilët kanë të drejtë të garantuar ligjërisht për shtetësi dhe dokumente, por kurrë nuk ishin në gjendje ta materializonin atë të drejtë për shkak të kontekstit specifik politik, historik dhe të sigurisë gjatë çerek shekullit të fundit, tani faktikisht po e humbasin atë të drejtë përgjithmonë. Teksti i ligjit në letër mund të duket etnikisht neutral, por kur zbatohet në kontekstin specifik lokal, krijon një çekuilibër të thellë ku serbët e Kosovës vendosen në një disavantazh drastik krahasuar me diasporën shqiptare që jeton jashtë vendit.
Megjithatë, analizat e thata ligjore dhe statistikat janë të zbehta në krahasim me fatet e vërteta njerëzore që qëndrojnë pas çdo aplikimi të refuzuar. Përvoja e Slagjana Miletiqit, një nënë që ka zhvilluar një betejë të kotë me administratën për muaj të tërë për të siguruar dokumente personale për vajzën e saj, përbën një pasqyrë të krejt këtij sistemi. Vajza e saj u refuzua për shkak se ka lindur në Kragujevac. Kur më në fund i mblodhën të gjitha letrat dhe e paraqitën kërkesën, ajo u refuzua për shkak të një dokumenti të bashkimit familjar të lëshuar nga vetë nëpunësi komunal – besojeni ose jo. Ai nëpunës futi në formular numrin unik të identifikimit të fëmijës nga Serbia, vetëm që një organ tjetër kontrolli ta refuzonte më vonë kërkesën, duke pretenduar se numri nuk duhet të ishte aty. Në vend se administrata të merrte përgjegjësinë për gabimin e punëtorëve që e plotësuan dokumentin, familja u kthye në pikën zero, me një kërkesë cinike për t’i mbledhur përsëri absolutisht të gjitha dokumentet dhe për të hyrë në një qark të ri pasigurie.
Sa kushton në të vërtetë ky “fillimi nga zeroja”?? Për vetëm një fëmijë, kostot e marrjes së dokumenteve në Serbinë qendrore, vërtetimi i tyre me pulla apostile ndërkombëtare, shërbimet e noterëve publikë dhe udhëtimet e shumta në Kragujevac dhe mbrapa arrijnë në rreth 500 euro. Në realitetin tonë socio-ekonomik, kjo është një shumë e madhe parash, dhe për shumë familje është krejtësisht e papërballueshme. Këto janë fonde që familjet duhet t’i nxjerrin nga buxhetet e tyre familjare, plotësisht të vetëdijshme se askush, as në komunë as në ministri, nuk garanton se rezultati përfundimtar nuk do të jetë i njëjtë: refuzim!
Kjo golgotë e heshtur burokratike nuk duhet të kalojë në heshtje. Si gazetarë, ne nuk do të ndalemi së raportuari për këtë, dhe u bashkohemi thirrjeve të drejta drejtuar institucioneve vendore dhe përfaqësuesve ndërkombëtarë në Kosovë për të reaguar urgjentisht. Është e nevojshme të shtyhen afatet, të thjeshtohen drastikisht procedurat, të futen regjime më fleksibile dhe, mbi të gjitha, të sigurohet monitorim rigoroz i punës së nëpunësve që praktikat të mund të unifikohen.
Diplomatët ndërkombëtarë, të cilët rregullisht dhe deklarativisht insistojnë në sundimin e ligjit dhe mbrojtjen e komuniteteve joshumicë në paraqitjet e tyre publike, nuk duhet t’i mbyllin sytë ndaj faktit se e drejta themelore e njeriut për identitet dhe dokumente po u kushton qindra euro qytetarëve, vetëm për të përfunduar në refuzim sistematik dhe të pabazë. Nëse rekomandimet nga terreni nuk miratohen urgjentisht, dhe nëse dritaret e nëpunësve mbeten vende të rezultateve politike dhe personale që zgjidhen kundër të drejtave të qytetarëve, e drejta e komunitetit serb për të marrë dokumente identiteti do të mbetet vetëm shkronjë e vdekur në letër, privilegj i paarritshëm i rezervuar vetëm për ata që kanë para, fat dhe durim të mjaftueshëm për t’i mbijetuar persekutimit administrativ.
*(Autori është kryeredaktor dhe gazetar në Radio Gorazhdevac në Gorazhdevac, Komuna e Pejës, Kosovë)
(Ky editorial është shkruar në kuadër të projektit “Nxitja e Dialogut Politik mbi Kohezionin Ndëretnik dhe Social”, me mbështetjen e National Endowment for Democracy (NED)).