Sipas të dhënave të disponueshme të Qendrës për Politika të Emancipimit (CPE) për vitin 2024, në sektorin e tekstilit, veshmbathjes, lëkurës dhe këpucëve, sipas statistikave zyrtare, ishin të punësuar 60.725 persona. Paga minimale neto ligjore ishte 407 euro, ndërsa paga mesatare në industrinë e tekstilit atë vit ishte 521 euro, që përbën rreth 60% të pagës mesatare neto në Serbi dhe rreth 40% të pagës jetike (të ardhurat minimale mujore të mjaftueshme për një jetë dinjitoze).
Autore: Ivana Gordić Perc
Pozita e vështirë e grave, të cilat përbëjnë rreth 80% të të punësuarve në industrinë e tekstilit, si dhe e pensionisteve që e kanë kaluar jetën e tyre të punës në këtë sektor, është pasojë e dekadave të degradimit të të drejtave të punës dhe proceseve të tranzicionit. Pas viteve të kaluara në kufijtë e mbijetesës, ato sot përballen me disa nga kushtet më të rënda ndonjëherë, në një sistem që fuqinë e tyre punëtore e trajton si të zëvendësueshme.
Shembja e ndërmarrjeve dhe kooperativave në Serbi në vitet 1990 e në vijim ishte e orkestruar, thotë Radmila Gujaniçiq, aktiviste dhe mbrojtëse e të drejtave të grave:
“Industria e tekstilit, si industri me fitim të ulët, me sfida të shumta dhe me shumicë punëtore gra, ishte e para që u godit dhe një objektiv i lehtë. Ishte një periudhë kur publikut nuk i lejohej të shprehej kundër ‘demokracisë së re’ dhe privatizimit, që paraqitej si rruga drejt ndërtimit të një rendi shoqëror më efikas. Njerëzit ishin më pak të rëndësishëm dhe bënë një sakrificë të madhe. U përballën si mundën. Gratë me fëmijë në shkollë dhe burrat që shkonin për të punuar jashtë vendit ishin grupi më i cenueshëm shoqëror dhe bartën barrën e rëndë të periudhës së tranzicionit. Derisa ekzistonte ende Shërbimi i Kontabilitetit Shoqëror, pagat nuk mund të paguheshin pa u përllogaritur dhe paguar taksat dhe kontributet. Të gjithë ishin të regjistruar dhe kishin vite pune të evidentuara. Periudha e humbjes masive të vendeve të punës dhe e luftës për mbijetesë u shfrytëzua për një shfrytëzim të gjerë. Njerëzit punonin për pagën minimale, pagat paguheshin ‘në mënyrë të paligjshme’ dhe nuk ishin të siguruar. Kjo sot reflektohet në shumën e pensioneve të tyre, kështu që shumë prej tyre detyrohen të punojnë edhe në pleqëri, nëse shëndeti ua lejon.”
Kjo bisedë ngre çështjen e ndryshimeve afatgjata në pozitën e grave në Serbi, nga qendrat industriale deri në zonat rurale. Lidhur me mënyrën se si ka ndryshuar pozita e tyre shoqërore dhe ekonomike me kalimin e kohës, si dhe dallimet në papunësinë e grave në fshat dhe në qytet, në raport me nivelin e arsimimit dhe mundësitë në dispozicion, Gujaniçiq shpjegon:
“Jam më e përqendruar në vëzhgimin e përditshëm të varfërisë së fshehur. Shoh gra të moshuara me pensione të ulëta dhe sinqerisht ndiej empati për to. Nëse janë të shëndetshme, janë aktive dhe punojnë në mënyra të ndryshme për të mbuluar mungesën e të ardhurave, por kur përballen me probleme shëndetësore ose me aftësi të kufizuara dhe nuk janë në gjendje të punojnë, pa pasur mbështetje — kjo bëhet burim i një varfërie të thellë. Sa i përket punëtoreve në industrinë e tekstilit, e di se në të kaluarën gratë përfitonin banesa ose kredi për ndërtimin e shtëpive dhe vitet e tyre të punës paguheshin rregullisht. Nga viti 2000 e tutje ka pasur disa faza. Edhe sot, shumë gra më thonë se punojnë ‘në mënyrë të paligjshme’. Kjo do të thotë se do të dalin në pension me vite të pamjaftueshme stazhi pensional dhe, megjithëse kanë punuar për një kohë të gjatë, do të kenë pensione të ulëta. Shteti nuk merret mjaftueshëm me njerëzit në një situatë të tillë. Deri më tani, kjo barrë shoqërore bie mbi vetë qytetarët dhe ndikon në shëndetin dhe cilësinë e jetës së tyre. Pozita e grave rurale që sigurojnë jetesën duke punuar në bujqësi mbetet jashtëzakonisht e pafavorshme. Këto gra, në shumicën e rasteve, nuk kanë të drejtë page për punën e tyre të përditshme dhe as qasje në të drejta bazike të punës, siç janë pushimi i lehonisë dhe pushimi mjekësor në rast sëmundjeje. Në rastet e rralla kur përfitojnë të drejtën e pensionit, shuma e tij është jashtëzakonisht e ulët, çka është veçanërisht shqetësuese duke pasur parasysh gjatësinë dhe intensitetin e ditës së tyre të punës, si dhe faktin se mbijetesa e familjes mbështetet në masë të madhe në punën e tyre.”
“Një grup veçanërisht i cenueshëm janë gratë e moshuara në zonat rurale, të cilat përballen me mungesë të qasjes në shërbime shëndetësore, sociale dhe shërbime të tjera publike, gjë që e thellon më tej margjinalizimin e tyre social dhe ekonomik.”
Rëndësia e arsimimit dhe fuqizimit ekonomik të grave
Shoqata për të Drejtat e Punës së Grave – ROZA deri më tani ka organizuar më shumë se 60 punëtori, në të cilat kanë marrë pjesë mbi 700 nxënës të klasave përfundimtare të shkollave të mesme profesionale nga 16 qytete të Serbisë. Aktivistet i informojnë ato për të drejtat e tyre në punë dhe mekanizmat e mbrojtjes, si dhe për situatat me të cilat përballen shumë shpejt — sapo hyjnë në tregun e punës.
Në fillim të punëtorive shpesh krijohet përshtypja se tema u duket “e mërzitshme” ose “e paqartë”, por zakonisht situata ndryshon rrënjësisht në fund, raporton për atmosferën nga seancat Sara Lupshor Çurçin, koordinatore e ROZA-s:
“Nëpërmjet pyetësorëve të vlerësimit, shohim se 96% e nxënëseve besojnë se ajo që kanë mësuar në punëtori do t’u shërbejë, si dhe se punëtori dhe njohuri të tilla duhet të jenë pjesë e arsimit formal. Bazuar në atë që shohim në punëtori dhe përmes punës në komunitet, vajzat e reja shumë shpesh hyjnë në botën e punës pa informacione bazë për të drejtat e tyre. Vajzat, veçanërisht në zonat rurale dhe në qytetet e vogla, fitojnë përvojë pune shumë herët: punë sezonale, të përkohshme, me kohë të pjesshme ose pa pagesë. Shumë prej tyre kanë punuar përmes kooperativave rinore ose pa kontratë, por shpesh nuk e kuptojnë se janë të privuara nga mbrojtja bazike, apo se çfarë është i detyruar t’u ofrojë punëdhënësi.”
Sipas saj, gjatë punës në terren është vërejtur një model i qartë: “Sa më afër të jetë një profil arsimor me industri me paga të ulëta, aq më e dobët është njohja e të drejtave, dhe kjo nuk është rastësi. Në mënyrë sistematike, gratë e reja vazhdojnë të orientohen profesionalisht drejt fushave që tradicionalisht konsiderohen ‘femërore’: tekstil, tregti, kujdes, mirëmbajtje, administratë; dhe këta janë sektorët me shkallën më të lartë të pasigurisë në punë, me paga minimale dhe me ekspozim të lartë ndaj rrezikut të mobingut dhe shkeljeve të të drejtave të punës. Për vajzat që më vonë përfundojnë në industrinë e tekstilit apo në industri të tjera të ngjashme, kjo do të thotë se ato zakonisht hyjnë në punësim plotësisht ‘të pambrojtura nga njohuria’ dhe mbështeten në atë që u thuhet, sepse: ‘kështu bëhet kudo’. Gratë e reja më së shpeshti hyjnë në një sistem që është ndërtuar për t’u mësuar vetëm bindjen. Prandaj arsimi i hershëm është thelbësor, jo vetëm për njohjen e të drejtave, por edhe për vetëbesimin për të kuptuar kur kufiri është shkelur.”
Rada Gujaniçiq kujton Programin për Fuqizimin Ekonomik të Grave, të cilin e nisi në vitin 2000, me synim që gratë të siguronin të ardhura të veta dhe pavarësi ekonomike. Më shumë se 100 gra të papuna ishin pjesë e programit dhe, pas vetëm dy muajsh, 38 prej tyre gjetën punë ose themeluan biznesin e tyre, me mbështetjen e fondeve të donatorëve dhe masave aktive të punësimit, ndonëse rezultatet afatgjata u minuan nga korrupsioni, punësimet partiake dhe monopolizimi. Në vitin 2010, me ndihmën e fondeve të Shërbimit Kombëtar të Punësimit dhe një donatori, ajo themeloi Reateks-in, një ndërmarrje sociale nga e cila disa gra dolën në pension:
“Programi bazohej në parimet e zhvillimit të qëndrueshëm, por kishim lirinë të punësonim gra me forma të shumëfishta të përjashtimit social gra që përndryshe nuk do të kishin arritur kurrë stazh pune apo pensionim. Kjo është një nga vlerat e tij më të mëdha. Programi nuk arriti kurrë të bëhej i vetëqëndrueshëm, por gratë ishin jashtëzakonisht të motivuara për ta mbajtur atë në funksion dhe puna e tyre vullnetare kontribuoi ndjeshëm. Kooperativa dhe parimet e saj janë plotësisht në përputhje me bindjet e mia, veçanërisht parimi i vetëndihmës, me të cilin jam rritur: ‘U se i u svoje kljuse’ (mbështetu në vetvete).”
Në shumë raste, humbja e vendit të punës nuk përbën vetëm humbje të të ardhurave, por edhe humbje të vetëbesimit dhe të ndjenjës se kanë ndonjë kontroll mbi jetën e tyre. Sara Lupshor Çurçin thotë se gjatë punës me gra nga sektorë të ndryshëm vërehen disa modele të qëndrueshme:
- Humbja e punës shpesh nënkupton humbje të dinjitetit.
- Puna e pasigurt (prekare) dëmton shëndetin, por edhe marrëdhëniet ndërpersonale.
- Frika dominon.
Ajo vijon duke theksuar se në industrinë e tekstilit gratë flasin për një kombinim faktorësh: “punë nën kuota prodhimi që rriten vazhdimisht, kufizim të përdorimit të pushimeve dhe tualeteve, kushte të dobëta ngrohjeje dhe ventilimi, presion të vazhdueshëm nga eprorët. Sa i përket shëndetit, më së shpeshti na është folur për probleme me shtyllën kurrizore, marramendje, lëndime ‘të vogla’, të fikëta të herëpashershme, por më shpesh për abuzim psikologjik. Sipas dëshmive nga grupet tona të mbështetjes dhe hulumtimit, gratë përballen me presione të vazhdueshme dhe organizim pune që shumë shpesh nuk përputhet me kapacitetet reale njerëzore. Shumë pak gra duan të flasin publikisht për përvojat e tyre, jo sepse nuk duan ndryshim, por sepse janë mësuar se janë të zëvendësueshme. Në shumë mjedise, puna në fabrikë konsiderohet opsioni i vetëm i sigurt dhe i qëndrueshëm për një grua. Rrezikimi i këtij vendi pune, edhe nëse është i keq, perceptohet si rrezikim i ekzistencës, shpesh i të gjithë familjes. Në grupe të sigurta dhe të mbyllura, gratë flasin shumë hapur dhe me detaje. Ato tregojnë për fyerje, transferime ndëshkuese, poshtërime, për faktin se nuk dinë ose nuk kanë kujt t’i drejtohen. Thelbësore është se gratë duan siguri, jo heroizëm. Rrallëherë një grua dëshiron të jetë ‘shembull i guximshëm’. Të gjitha duan të njëjtën gjë: të bëjnë një punë nga e cila mund të jetojnë normalisht (me dinjitet), pa frikë. Prandaj në ROZA insistojmë në mbrojtjen e anonimitetit dhe për këtë arsye nuk dalim publikisht me emrat e kompanive, e aq më pak të punëtoreve. Në këtë, si edhe në sektorë të tjerë, panorama është e ngjashme: shumica përballen me mungesë sigurie, me të ardhura të pamjaftueshme për nevojat bazike të jetesës dhe me idenë se duhet të jenë mirënjohëse që kanë fare një vend pune.”
Solidariteti dhe lufta e përbashkët si çelës për përmirësimin e kushteve të jetesës dhe punës së grave
Sipas Radës dhe Sarës, empatia, solidariteti dhe angazhimi i përbashkët janë të domosdoshëm për një pozitë më të drejtë dhe më dinjitoze të grave në botën e punës. Përvojat e tyre në punën me gra janë thellësisht emocionale dhe prekëse.
“Motivi është shumë i thjeshtë: e bëjmë këtë sepse e dimë që bota e punës nuk funksionon në mënyrë të drejtë, sepse i kemi përjetuar vetë të gjitha anët e këqija dhe kemi kuptuar se vetëm duke u bashkuar mund të arrijmë diçka,” thotë Sara. Ajo shton se motivimi buron nga bindja se të drejtat e punës së grave nuk janë çështje dytësore, por përcaktojnë nëse ato do të mund të blejnë ushqim, të kenë qasje në kujdes shëndetësor, të marrin me qira një banesë apo të arsimohen fëmijët, madje edhe të largohen nga një marrëdhënie e dhunshme:
“Dhe çfarë është e bukur? Më e bukura është ajo që nuk shihet nga jashtë. E bukur është ai moment kur sheh se perspektiva e dikujt ka ndryshuar. Kur një grua e re kupton se nuk është ‘e llastuar’ pse kërkon kontratë dhe regjistrim, kur një punëtore në një grup mbështetës apo përmes një bisede individuale për herë të parë flet me zë të lartë për përvojën e saj, ose na thotë: ‘Për herë të parë kam ndjenjën se dikush po qëndron në anën time.’ E bukur është edhe fakti që e dimë se nuk jemi vetëm.”
Rada thotë për veten se është një nga gratë që ka kaluar nëpër të gjitha vështirësitë e periudhës së tranzicionit dhe ka pasur një motiv të fortë për të luftuar si për veten, ashtu edhe për të tjerat:
“Puna në një grup grash, me synim luftën për të drejtat e grave, e çliroi energjinë time, ndërsa kontakti me organizatat feministe, teorinë dhe praktikën ishte një mbështetje e madhe për mua. Një fjali më është veçanërisht e dashur dhe gjithmonë ma ngroh zemrën dhe shpirtin. Pas një punëtorie, një grua tha: ‘E dashur Rada, pas punëtorisë me ty, fjalë që nuk duhej t’i mendoja, tani i them me zë të plotë: do, nuk do, dua…’”
(Ivana Gordić Perc, gazetare nga Qendra Kërkimore dhe Analitike Zëri i Vojvodinës. Ajo është vlerësuar edhe me cmime te larta gazetareske)
Ky shkrim është shkruar në kuadër të platformës Decent ֝Work, që udhëhiqet nga Instituti për Politika Sociale Musine Kokalari dhe Qendra për Politikat e Emancipimit në Serbi, projekt ky i mbështetur nga Europen Fund Balkan – EFB. Përmbajtja dhe pikëpamjet e shprehura në artikull janë përgjegjësi e autorit dhe nuk pasqyrojnë domosdoshmërisht qëndrimet e Institutit Musine Kokalari dhe Qendrës për Politikat e Emancipimit në Serbi.